Wetten en regels zijn er om maatschappelijke doelen te bereiken en duidelijkheid en rechtszekerheid te bieden. Voor burgers en ondernemers moeten regels begrijpelijk zijn en in de praktijk goed werken. Zij moeten kunnen begrijpen wat er van hen wordt verwacht, waar zij recht op hebben en erop kunnen vertrouwen dat regels zorgvuldig en op een vergelijkbare manier worden toegepast. Dat vraagt om wetgeving die juridisch klopt en goed uitvoerbaar is. Steeds vaker gebeurt die uitvoering met digitale processen en systemen. De taal van wetgeving en de manier waarop digitale systemen werken, verschillen echter sterk van elkaar.
Wendbare wetsuitvoering helpt om die werelden met elkaar te verbinden. Wetgeving wordt zorgvuldig geanalyseerd en geïnterpreteerd. Begrippen, regels, gegevens en processen worden expliciet gemaakt en gemaakte keuzes worden vastgelegd. Zo ontstaat een herleidbare verbinding tussen wet- en regelgeving en de uitvoering.
Digitalisering is in dit kader geen doel op zichzelf. Een overheid die regels begrijpelijk, zorgvuldig en uitlegbaar kan uitvoeren en die sneller kan reageren als wetgeving of de samenleving verandert is wat we met wendbare wetsuitvoering willen bereiken. Ook de andere kant op. Ervaringen van burgers, ondernemers en uitvoeringsorganisaties kunnen zichtbaar maken waar regels in de praktijk niet goed werken. Die kennis kan weer worden gebruikt om de uitvoering, het beleid of de wetgeving te verbeteren.
Waarom is wendbare wetsuitvoering nodig?
Wet- en regelgeving is geschreven voor mensen en bevat juridische begrippen, verwijzingen en soms ruimte voor interpretatie of afweging. Een digitaal systeem heeft veel explicietere informatie nodig om een regel te kunnen toepassen. Een juridische tekst kan daarom niet zonder meer worden omgezet in een digitale regel. Eerst moet duidelijk zijn wat een bepaling betekent, welke voorwaarden gelden, welke gegevens nodig zijn en waar ruimte blijft voor menselijke beoordeling.
Een gestructureerde analyse maakt ook zichtbaar waar de grenzen van automatisering liggen. Niet alle wettelijke bepalingen zijn concreet genoeg voor digitale toepassing interpretatie en validatie zijn daarom belangrijke onderdelen die deel uit moeten maken van de werkwijze.
Wat merkt een burger hiervan?
Een burger hoeft niet te weten hoe regelbeheer, standaarden of digitale beslisregels werken, maar moet wel kunnen vertrouwen op de uitkomst. Wendbare wetsuitvoering moet eraan bijdragen dat duidelijker is welke regels gelden, waarom een besluit wordt genomen en op welke wet- en regelgeving dat besluit is gebaseerd. Als regels veranderen, moeten wijzigingen bovendien zorgvuldig en tijdig in de uitvoering worden verwerkt. Als in de praktijk blijkt dat regels onduidelijk zijn of ongewenste gevolgen hebben, moet die informatie terug kunnen naar de makers van beleid en wetgeving.
Zo gaat wendbare wetsuitvoering uiteindelijk niet alleen over betere regels of betere ICT, maar over betere en uitlegbare dienstverlening aan burgers en ondernemers.
Uitvoering begint niet na de wet
Wendbare wetsuitvoering gaat daarom verder dan het technisch implementeren van bestaande wetgeving. Al tijdens het ontwikkelen en wijzigen van beleid en wetgeving is het belangrijk om na te denken over de uitvoering. Beleidsmakers, juristen, uitvoeringsexperts en ICT-professionals hebben elkaar daarbij nodig. Dat sluit aan bij het onderzoek van Mariette Lokin. Zij beschrijft wetgeving vanuit het perspectief van de werking ervan en onderzoekt hoe bij het maken van wetgeving al rekening kan worden gehouden met digitale uitvoering. Daarbij kijkt zij zowel naar de manier waarop wetgeving wordt opgebouwd als naar de samenwerking in het wetgevingsproces. De uitvoering is dan niet langer het sluitstuk van wetgeving, maar een onderdeel van het ontwikkelen ervan.
Hoe werkt wendbare wetsuitvoering?
Er bestaat niet één handeling waarmee juridische tekst wordt veranderd in digitale uitvoering, denk aan bronnen verzamelen, analyseren en interpreteren, de interpretatie valideren en modellen maken. Soms moet daarbij een stap terug worden gezet wanneer uit de analyse of validatie nieuwe vragen ontstaan. Juristen, uitvoeringsexperts en IT-ontwikkelaars werken daarbij samen. Hieronder maken we die samenhang zichtbaar met de volgende zeven stappen.